Historias

Chegamos cas Narcisa, en Bardaio, porque alguén nos dixo que tamén ela armaba historias. Miúda e de ollos vivos, nega tal cousa pero invítanos a entrar e a dar unha pouca de leria. Ao cabo admite que unha historia si que armou, aínda que prefire non dala a coñecer. Ocorréuselle aos poucos, mentres coidaba do gando ou entre unha e outra angueira nas leiras do arredor. O tema, a parcelaria e as retesías que os movementos de marcos sempre acenderon nesta terra.

Antes de seguir aclaramos que co termo “historias” referímonos aquí aos textos das comparsas, que se cantan preferentemente polo entroido. Para falar da acción de compoñelas o verbo que decote usan os maiores é “armar”. Moitas delas prenden logo na memoria dos veciños, que continúan a cantalas a calquera hora. Aquelas que máis gusten han perdurar, mesmo aínda que as persoas que as entoen xa non garden memoria dos feitos relatados. 

Todos asociamos as comparsas de entroido co relato satírico do acontecido durante o ano e coa crítica máis ou menos mordaz a obras ou medidas das institucións que se consideran mal feitas ou inxustas . A historia aseméllase en boa medida á regueifa, tamén na forma, coas estrofas de catro versos de oito sílabas dos cales riman o segundo e o cuarto versos (por certo, que a quen queira saber máis sobre a regueifa recomendámoslle o libro Regueifa en Bergantiños, da cantante e investigadora Alba María Rodríguez, recentemente publicado); mais a comparsa, claro está, non é improvisada. Ben ao contrario, xa moitas persoas nos teñen contado con canta antelación e cautela as cuadrillas preparaban as cántigas que logo habían interpretar.

A sátira e a crítica que conteñen estas letras danse polo tanto no contexto do entroido, cando o lecer e a diversión importan máis ca calquera outra cousa. Mais iso non quita que poidan ser vistas como un verdadeiro instrumento de denuncia. Grazas a Narcisa podemos amosarvos a seguinte historia, cuxa primeira parte, titulada Os mal asisados, xa cantaba a nai da propia Narcisa.

Como vedes, aquí parece que non andaban con moitas bromas e o asunto acaba no “Xusgado”. Non temos máis datos sobre esta historia pero podemos supoñer que “os agrarios de Cores”, aos cales lles asaltan a “sociedá”, serían os labregos desta parroquia membros das sociedades agrarias que inzaron o país no primeira parte do século XX; o “corbo” a quen “chámanlle a ave negra/ porque viste de zagal” entendemos que sería un crego.

Os burros

Non tan populares coma as comparsas ou as regueifas, pero tamén cheos de creatividade e humor, os burros son cartas en verso que se envían dúas persoas e constitúen outro enredo propio dos tempos do entroido. Escoitade un exemplo na voz de Narcisa.

 

E para rematar esta entrada, un arrolo de agasallo. A persoa que nolo cantou prefire neste caso que non publiquemos o seu nome.

 

Advertisements

Con Ángel e Josefa por Niñóns

 

 

1º fío: o latín

Ángel e Josefa viven na casa “do Canteiro”, en Niñóns. Non deixa de ser curioso que na terra dos canteiros haxa unha familia alcumada “do Canteiro”. Josefa exlícanos que o bisavó tiña ese oficio e chegou a Niñóns desde a banda de Pontevedra. Aquí namorou e casou, e velaí o alcume. Canda el debeu traer non só o oficio senón tamén probablemente o “latín dos canteiros”.

Consultamos con Gabriel Varela, autor da Lembranza aos nosos canteiros, que dedica unha parte á “verba” e, sen atreverse a asegurar nada polo momento, considera probable que a pegada pontevedresa tanto na arte de traballar a pedra coma na peculiar fala se relacione coa remodelación da igrexa de Brantuas na primeira metade do século XIX.

Cunha miguiña de nostalxia Ángel laméntase por non ter a man un compañeiro con quen botar unha parrafada no latín, mais finalmente accede a deixárnolo escoitar un chisco e ensínanos algunhas palabras como xeva (vella), cota (nai ou pai), mógaro (lorcho) ou escamelo (peixe).

2º fío: Santa Mariña

Preguntamos por Santa Mariña e tanto Ángel coma Josefa din non saber moito, polo menos do relacionado co que en principio nos interesa. Pero velaí que coma quen non quere a cousa dannos unha pista. Non lonxe da illa, nun lugar coñecido como A Matanza, cóntase que foron aniquilados os mouros tras unha dura persecución. Na Matanza hai unhas pozas que secan no verán e volven xurdir no inverno e, cando o fan, a auga abrolla vermella coma o sangue. Quizais sexa só coincidencia, mais non deixan de chamar a atención estas pozas sanguentas tan preto da nosa Santa Mariña; no seu santuario máis coñecido, o de Augas Santas, en Allariz, cóntase que a cabeza decapitada da mártir choutou ao caer ao chan e que alí onde choutaba manaba unha poza de auga. O mesmo sucede noutros espazos dedicados a esta santa, como nos explica Rafael Quintía en Mariña: de deusa a santa, un recente estudo no que o investigador pescuda os primitivos procesos de apropiación dos cultos anteriores ao cristianismo e a relación entre a figura de Mariña e algunhas deidades celtas, nomeadamente a deusa Nabia.

Pola mesma zona onde se localiza o topónimo da “Matanza” atopamos un “Lago”, e velaquí o que que Rafael Quintía nos conta da Santa Mariña do monte Seixo, en Cotobade: …a cabeza decapitada deu lugar ao nacemento de tres pozas que acabarán formando as lagoas de Xestido que, como castigo, asolagaron a cidade de Trentinán matando a todos os seus pecaminosos moradores…”

Seguiremos tirando deste fío, a ver o que atopamos.

3º fío: armando historias

Parece que a palma nisto de armar historias lévana as veciñas parroquias malpicás de Mens e Barizo, mais todo se pega. Cunha xenerosidade que moito lle agradecemos, Ángel agasállanos cun exemplar orixinal da historia que el mesmo armou polo entroido de 1961. Fálanos tamén do proceso: como a cuadrilla tomaba un tempo para preparar a creación sen que ninguén soubese o que estaban a argallar; como había que ir a Carballo pagar unha taxa e levar a composición para que a revisasen as autoridades, e como, finalmente,  chegado o entroido percorrían os rueiros cantando as súas coplas e vendendo copias polas portas. Botádelle un ollo se queredes saber algo do que se coceu por Brantuas, Niñóns e arredores aló por 1961. Por certo, que Ángel e Josefa din que moito lles prestaría ver outra vez nenas e nenos cantando historias polos rueiros do lugar. Quizais fose tamén un bo xeito de estudar Lingua.